Laboratorium: „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej. Od XV do XVIII wieku”


pod kierunkiem prof. dr hab. Aliny Nowickiej-Jeżowej

Aktualności

Warszawa, 15 października 2013 roku

projekt BADAWCZY
KULTURA PIERWSZEJ RZECZPOSPOLITEJ W DIALOGU Z EUROPĄ
HERMENEUTYKA WARTOŚCI
Projekt przyjęty do realizacji przez Narodowy Program Rozwoju Humanistyki, koordynowany na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, z udziałem Uniwersytetów: Jagiellońskiego, Adama Mickiewicza w Poznaniu, Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytetu Wrocławskiego, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, Instytutu Badań Literackich PAN

CHARAKTERYSTYKA PROJEKTU
Przedmiotem projektu jest dziedzictwo kulturowe Pierwszej Rzeczypospolitej, ujęte jako integralna, lecz oryginalna część kultury europejskiej. Przewidziane studia stanowią drugi etap badań nad historią kultury polskiej, prowadzonych w latach 2008-2011 w ramach Projektu Badawczego Zamawianego „Humanizm. Idee, nurty, paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej”, Nr PBZ-MNiSW-03/II/2007. Projekt ten był koordynowany w Instytucie Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales”; realizowany przez 12 zespołów badawczych usytuowanych w polskich ośrodkach akademickich, z udziałem konsultantów zagranicznych. Owocował edycją 27 tomów syntez i edycji źródłowych. Na gruncie zdobytych doświadczeń naukowych i organizacyjnych, w tej samej jednostce i z udziałem zaangażowanych w „Humanizm…” uczelni i badaczy, został podjęty kolejny projekt. Nie oznacza to wszakże przedmiotowej czy metodologicznej tożsamości obu przedsięwzięć. Celem „Humanizmu…” było całościowe rozpoznanie tradycji humanistycznej w kulturze polskiej i wyodrębnienie cech konstytuujących tę tradycję w jej długim trwaniu od XV do XX wieku. Celem projektu „Kultura Pierwszej Rzeczpospolitej…” jest przedstawienie struktury aksjologicznej kultury tego okresu w szerokim kontekście komparatystycznym.

CELE BADAWCZE

  • Poszukiwanie nieznanych dotychczas i nieopracowanych źródeł piśmiennych, reprezentujących kulturę literacką i estetyczną, polityczną, religijną.
  • Zarysowanie całościowego obrazu związków kulturowych Rzeczypospolitej przedrozbiorowej z narodami europejskimi.
  • Rekonstrukcja „wielobocznej” sieci powiązań europejskich, która nie została dotychczas przedstawiona w rozprawach komparatystycznych.
  • Rozpoznanie dróg i form transmisji wartości literackich, estetycznych, politycznych i religijnych.
  • Odtworzenie interaktywnego dialogu, a zatem komunikacji obustronnej, w której kultura Rzeczypospolitej przejawia swą kreatywność i dynamikę działania na obszarze Europy.
  • Ukazanie oryginalnej struktury aksjologicznej kultury polskiej, kształtującej się w dialogu z Europą.

Zadania badawcze obejmują:
- kwerendę źródłową na niebadanych dotychczas lub badanych fragmentarycznie obszarach kultury literackiej, intelektualnej i politycznej,
-  rejestrację odkrytych źródeł,
- interpretację tekstów i utrwalonych w nich zjawisk kulturowych w kontekstach europejskiej oraz wewnątrzkulturowej debaty aksjologicznej,
- ogłoszenie wyników badań w 12 monografiach problemowych, które zarysują horyzont syntezy komparatystycznej i przedstawią nieistniejący dotychczas: ogólny i uporządkowany obraz związków kulturowych Rzeczypospolitej przedrozbiorowej z narodami europejskimi.
Projekt przedstawia się jako przedsięwzięcie nowatorskie ze względu na
- skonstruowanie adekwatnych do przedmiotu badań formuł interdyscyplinarnych i komparatystycznych,
- zakres studiów porównawczych, obejmujących cały obszar europejski,
- ukazanie nie tylko związków bilateralnych, lecz multilateralnej sieci powiązań,
-zamiar rekonstrukcji dialogu, a zatem komunikacji, w której kultura Rzeczypospolitej przejawia swą kreatywność i dynamikę działania na obszarze Europy,
- interpretację zjawisk kulturowych w perspektywie wewnętrznej jako zapisu aktów hermeneutycznych, ukierunkowanych na rozumienie wartości kształtujących kulturę polską, w perspektywie zewnętrznej zaś jako wypowiedzi włączających się w europejskie dyskusje literacko-estetyczne, polityczne, religijne.

METODY BADAWCZE
1. Teksty piśmienne jako przedmiot badań
Przedmiotem badań są teksty literackie, myślicielskie, polityczne i religijne, traktowane jako akty przyswojenia, przetworzenia i funkcjonalizacji wartości, które konstytuowały kulturę Pierwszej Rzeczypospolitej i były przedmiotem dialogu z kulturami europejskimi.
Projekt ma ambicje źródłowe, zmierza do ukazania tekstów dotychczas nieznanych i niebadanych. Ważne miejsce zajmują przekłady i parafrazy dzieł obcych jako akty dialogu z kulturami europejskimi.
2. Procedury komparatystyczne
Badania mają charakter porównawczy. Z szerokiego spektrum propozycji współczesnej komparatystyki wybieramy te, które najbardziej odpowiadają charakterowi i celom studiów na danym obszarze.
W tomie pierwszym dominuje obserwacja relacji bilateralnych: polsko-włoskich, polsko-angielskich itd. Zaznaczają się tu także kwestie historyczne, np. dotyczące geografii kulturowej, podróżnictwa, instytucji kulturalnych. Zagadnienia te są jednak podporządkowane problematyce aksjologicznej.
W tomach kolejnych, poświęconych kulturze literackiej i estetycznej, politycznej i religijnej we wszystkich jej konfesyjnych odmianach, preferowana jest obserwacja związków multilateralnych, np. włączonego w sieć relacji europejskich dialogu protestantów polskich z Anglią, krajami niemieckimi (od Skandynawii do Szwajcarii), Czechami, Węgrami, Italią. Prymarna kategoria dialogu sytuuje w centrum interakcje, chociaż nie eliminuje zagadnień typowych dla komparatystyki genetycznej.
3. Interdyscyplinarność
3.1.Nadrzędny porządek problemowy wymaga ujęć interdyscyplinarnych. W tomie pierwszym śledzone będą relacje intelektualne, polityczne, religijne, literackie kultury polskiej z poszczególnymi kulturami europejskimi. Celem kolejnych tomów jest rekonstrukcja debaty aksjologicznej w określonych kręgach literackich i artystycznych, politycznych i religijnych.
3.2. Interdyscyplinarny charakter projektu wymaga scalenia danych z różnych obszarów piśmiennictwa; sproblematyzowania ich i odczytania w aspekcie kształtujących kulturę idei i wartości.
3.3. Metodologia projektu ma wobec tego charakter heterogeniczny: łączy studia źródłoznawcze z postępowaniem wypracowanym na badanych obszarach historii kultury oraz z procedurami hermeneutycznymi.
4. Hermeneutyka wartości
Projekt, który dotyczy kultury duchowej, podąża za współczesnymi koncepcjami metodologicznymi, odnoszącymi się do historii idei, uwzględniając szczególnie perspektywę hermeneutyczną.
Ukierunkowanie hermeneutyczne wynika z nadrzędnego celu badań, jakim jest rekonstrukcja rozumienia i wykładni wartości, będących przedmiotem debaty europejskiej. Wysiłek twórców kultury, zmierzający do zrozumienia, ekspozycji i promocji wartości, jest utrwalony w badanych tekstach. Teksty dokumentują również poszukiwania, napięcia i spory towarzyszące tak pojętej egzegezie wartości.
5. Horyzont syntezy
Monografie problemowe zarysują horyzont syntezy komparatystycznej, nieistniejącej dotychczas w nauce polskiej. Ujęcia syntetyzujące, opracowane przez wybitnych specjalistów, nie będą kompendiami sumującymi stan badań, lecz oryginalnymi projekcjami historyczno-kulturowymi. Stawia to określone wymogi naukowe, szczególnie zachowania łączności między uogólnieniami i empirią filologiczną.

Znaczenie naukowe i edukacyjno-społeczne projektu

  • Projekt stanowi próbę zastosowania w naukach humanistycznych proponowanej metody badań porównawczych, która wyzyskuje tradycyjne procedury, lecz zmierza do zastąpienia modelu bilateralnego, zorientowanego na związki genetyczne i receptywne, modelem multilateralnym, obejmującym kompleksowo relacje kulturowe.
  • Dotycząc wartości, które regulowały życie indywidualne i społeczne oraz motywowały aktywność jednostkową i zbiorową, projekt zmniejsza ewidentny we współczesnej humanistyce niedostatek pogłębionej refleksji aksjologicznej i przeciwstawia się ujęciom abstrahującym od tradycji humanistycznej.
  • Projekt ma również cele edukacyjno-społeczne. Przekaże polskiemu czytelnikowi wiedzę na temat tradycji kulturowej i konstytuujących ją wartości oraz kreatywnej obecności Rzeczypospolitej w Europie. Należy podkreślić, że w literaturze przedmiotu, a zarazem w świadomości społecznej wiedza o recepcji idei i wartości dominuje nad wiedzą o zewnętrznym oddziaływaniu naszej kultury.

Konkludując:
Podjęcie problemu jest uzasadnione ze względu na niedostateczny stan badań przedstawiających udział Pierwszej Rzeczypospolitej w kształtowaniu wspólnoty europejskiej oraz eksponujących cechy kultury narodowej na płaszczyźnie ściśle naukowej, bez uwikłania ideologicznego.
Projekt przedstawia oryginalne propozycje badawcze, problemową i metodologiczną; zmierza do stworzenia nowego modelu historyczno-kulturowego, opartego na podstawie aksjologicznej. Należy przewidywać, że – podobnie jak „Humanizm. Idee, nurty i paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej” –̶  ukaże obszary badawczo zaniedbane i będzie inspiracją do dalszych studiów źródłowych i monograficznych. Można też się spodziewać, że projekt ożywi dyskusję metodologiczną na terenie komparatystyki, traktowanej jako dyscyplina pozostająca w permanentnym kryzysie oraz – co najważniejsze – pobudzi refleksję nad dziedzictwem narodowym.


Warszawa, 15 października 2013 roku

Głos w dyskusji

Dyskusja nad „hermeneutyką wartości” jako metodą czytania tekstów literackich i piśmienniczych, umożliwiającą rozpoznanie w nich i zrozumienie elementów nacechowanych aksjologicznie, wymaga zdefiniowania pojęcia „wartość”. Pisząca te słowa nie zamierza przedstawiać definicji „kanonicznej”, zobowiązującej dla wszystkich uczestników projektu; taki zamiar byłby ze wszech miar niestosowny. Ma wszakże nadzieję, że definicja ta wykrystalizuje się w trakcie dyskusji. Ze swej strony wskaże tylko – jako jedno z możliwych – ujęcie MaxaSchelera, które zakłada obiektywny i normatywny charakter wartości. Te bowiem atrybuty wartości były w kulturze wczesnonowożytnej powszechnie uznawane, łącząc się z wiarą w sakralne pochodzenie dobra, prawdy i piękna. Przekonanie o transcendendentym statusie wartości ugruntowane było autorytetem dzieł filozoficznych i teologicznych, nadających dyskursowi aksjologicznemu charakter abstrakcyjny i generalizujący.
Adekwatna do naszego przedmiotu badań jest także teza Schelera o hierarchicznym systemie wartości, obejmującym dziedziny szeroko pojętej cielesności, duchowości i sacrum. Uwaga badaczy realizujących projekt skupia się na sferze duchowej, w której filozof niemiecki wyodrębniał porządki: poznawczy, prawny i estetyczny. W naszym projekcie przekłada się to na problematykę estetyczną (literacką i artystyczną), polityczną i religijną, która – zdaniem filozofa - aspiruje do poznania prawdy w jej czystej, istotowej postaci. Aspiracje te stanowiły punkt wyjścia, motyw rzeczywisty lub tylko deklarowany, aktywności pisarzy religijnych, i w praktyce zrealizowane być nie mogły (o czym dalsze uwagi). 
Scheler dokonał fundamentalnego rozróżnienia wartości i etosu, pojmowanego jako subiektywna  – zarówno indywidualna, jak zbiorowa – interpretacja wartości obiektywnych. Innymi słowy  –  jako ich konkretyzacja moralna i akulturacja. Tu właśnie sytuuje się nasze zamierzenie, z całą jego trudnością i konsekwencjami badawczymi.
W aspekcie kulturowym jawią się przede wszystkim sądy wartościujące, które implikują przeżycia i działania jednostek oraz społeczności. Mają one nacechowanie normatywne, lecz są uwikłane w subiektywność wszelkiego autoramentu: utylitarną, hedonistyczną, witalną, egzystencjalną etc. Powoduje to oczywiście dezintegrację uniwersalnego systemu i tworzenie się konstelacji społecznych, skupiających się wokół wyborów i sposobów rozumienia wartości. Te konstelacje: literacko-artystyczne, polityczne, religijne będą przedmiotem naszej obserwacji.  
Zapewne uczestnicy projektu dopracują się kategoryzacji badanego przedmiotu. Literatura przedmiotu daje wiele przydatnych podpowiedzi (by wspomnieć typologię socjologiczną Jonathana H. Turnera, który wyodrębnia wartości autoteliczne, instrumentalne, uznawane, odczuwane, zinternalizowane, deklarowane czy też kategorię wartości zadanej Władysława Stróżewskiego). W tej wypowiedzi, która ma charakter wstępny i w znacznej mierze intuicyjny, chciałabym tylko zwrócić uwagę na widoczne „gołym okiem” w tekstach literackich i piśmienniczych uwarunkowania relacyjne wypowiedzi o wartościach.
Pierwszy, najbardziej oczywisty krąg wyznaczają relacje społeczne. Społeczność projektuje ego pisarza i – dysponując instytucjonalnymi i środowiskowymi instrumentami odziaływania na uczucia i intelekt – wprowadza ten projekt w sieć wzorców i stereotypów, jawiących się jako normatywne. W tekście obserwujemy zatem już to postawę identyfikacji bądź podległości temu projektowi, już to napięcia między nim a odnajdywaną prawdą osobową.
Krąg drugi zakreślają relacje ideologiczne (często splecione ze społecznymi). Ideologia wprowadza wartości w system zamknięty, zorientowany pragmatycznie. I chociaż nieraz posługuje się dyskursem uniwersalizującym (religijnym, narodowym), to w istocie niweluje transcendencję wartości.
Krąg trzeci obejmuje struktury formalne wypowiedzi. W kulturze XVI i XVII wieku retoryka zawładnęła dyskursem aksjologicznym, stwarzając niezliczone możliwości interpretacji, a często – przeważnie w zakresie ideologii - manipulacji. Mistrzowie ars dicendi byli ich w pełni świadomi, co potwierdzają wypowiedzi teoretyków na temat autonomii sfery formalnej, która może funkcjonować bez odniesień do naturalnego statusu rzeczy (res).
Rozpoznanie tych, skomplikowanych często i niejednoznacznych relacji, wydaje się możliwe na drodze hermeneutyki traktowanej jako akt zrozumienia znaczeń zawartych w tekście i znaczeń przez tekst emitowanych zgodnie z zamiarem autora, obejmujący ich odczytanie i współokreślanie, a często (w naszych studiach z reguły) zwieńczony objaśnieniem. Wybór tej możliwości badawczej wynika stąd, że hermeneutyka z natury swojej jest aksjologiczna, nastawiona na wykrywanie znaczeń wartościujących, choć o jej uprawnieniach oceniających teoretycy mają różne zdania. Nie idzie tu jednak o dokonywanie – z pozycji badacza – oceny zawartych w tekście ocen, lecz o ich możliwie wszechstronne i pogłębione spenetrowanie.
Wybór hermeneutyki, która jest bardziej sztuką dialogu z tekstem niż uregulowaną procedurą naukową, wymaga akceptacji indywidualnych działań interpretacyjnych. Badania nasze nie będą więc ujęte w ściśle określone reguły metodologiczne. Skierują się jednak we wspólnym kierunku: w stronę kultury.
Należy zauważyć, że hermeneutyczne „wejrzenie w głąb”, face to face badacza z zawartym w nim przesłaniem (wnikliwie opisane przez Hansa-Georga Gadamera w bliskich nam kategoriach humanistycznych) nadaje działaniom hermeneutycznym orientację ergocentryczną. Jej zwolennicy zajmują się tekstem „samym w sobie” i „samym dla siebie”, dążąc do odkrycie sensu pierwotnego. W naszych studiach tak pojęta ergocentryczność nie jest jednak możliwa ani właściwa, chociaż hermeneutyczne obcowanie z tekstem pozostaje zadaniem pierwszym i najważniejszym. Projektowana sytuacja hermeneutyczna obejmuje nie tylko tekst, lecz także jego kulturowe uobecnienie. Badając teksty piśmienne, poruszamy się w przestrzeni kultury, w której – jak zauważaliśmy wyżej – wartości nie są proklamowane w postaci „czystej”, lecz egzystują w sieci relacji interkulturowych i międzykulturowych. Odczytanie i zrozumienie tych uwikłań przybliży cel projektu: odkrycie debaty aksjologicznej, toczonej nieprzerwanie na wspólnym wciąż forum Europa Litterarum. Umożliwi także odkrycie tego, co w badanych tekstach dla nas najważniejsze: wysiłku autorów zmierzającego do zrozumienia, wyjaśnienia, demonstracji i promowania wartości.
Podejmując trud egzegezy wartości, pisarze wchodzili nieuchronnie w przestrzeń napięć i sporów, toczonych nie tylko na cierpliwym papierze. Ich determinacja wynikała ze świadomie podjętej misji tworzenia kultury własnej: narodowej, politycznej, religijnej. „Własność” wyrażała się zaś w tworzeniu oryginalnego, chociaż nie tracącego związku z konstruktem uniwersalnym, systemu wartości.
Przekonanie, że system ten, kształtowany w tekstach piśmiennych i oralnych, był więźbą kulturynarodowej, oraz świadomość ograniczeń wiedzy na ten temat, były motywami zainicjowania badań ujętych w ramy projektu „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w Europie”.


Warszawa, 12 maja 2013 roku

Szanowni i Drodzy Państwo
Kierownicy tematów Projektu Badawczego
Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w Europie

Przede wszystkim winna jestem Państwu podziękowanie za pracę włożoną dotychczas w przygotowanie koncepcji tomów i zainicjowanie prac zespołowych. W wielu zespołach są one już zaawansowane.

Z uzyskanych dotychczas materiałów (konspektów oraz dyskusji wstępnych, jakie się odbywają w zespołach) wynika, że najbardziej aktualne są kwestie metodologiczne, tym bardziej, że projekt ma charakter interdyscyplinarny i łączy badaczy różnych specjalności i orientacji. Hermeneutyka współczesna rozwija się w różnych kierunkach; jest rozmaicie pojmowana i wdrażana warsztatowo. Również badania porównawcze podążają wieloma drogami. Konieczna wydaje się więc dyskusja, która umożliwi zbliżenie stanowisk i skierowanie naszych studiów we wspólnym kierunku. Konieczna tym bardziej, że już teraz Autorzy pracujący nad zagadnieniami specjalistycznymi z różnych dziedzin sygnalizują potrzebę ukierunkowania metodologicznego.

Zwracam się do Państwa z serdecznym zaproszeniem do podjęcia takiej dyskusji oraz z prośbą o przekazanie wiadomości o niej Autorom rozpraw i zaproszenie ich do wymiany opinii. Zwrócimy się także z zaproszeniem do badaczy tej dziedziny poznania.

Materiały chcielibyśmy umieszczać na łamach Strony Internetowej Laboratorium „Kultura I Rzeczypospolitej w Europie. Wiek XV-XVIII” na Wydziale Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie projekt jest koordynowany. Oczywiście, warunkiem jest zgoda Autorów na ogłoszenie ich wypowiedzi. Wypowiedzi nieopatrzone placet będziemy kolportować w kręgu wewnętrznym. Ograniczone środki finansowe nie umożliwiają zorganizowania konferencji w tradycyjnej formie; musimy ją zastąpić wymianą poglądów drogą elektroniczną.

Propozycja ta nie oznacza oczywiście zamiaru standaryzacji – nierealnej i niewłaściwej w badaniach humanistycznych. Nie ma intencji ograniczenia samodzielności zespołów, które prowadzą badania pod kierunkiem wybitnych znawców przedmiotu i realizują sformułowaną przez Kierownika koncepcję tomu, ustalają we własnym zakresie harmonogram prac, obejmujących kolejno sformułowanie, przedyskutowanie i zatwierdzenie konspektów poszczególnych rozdziałów, opracowanie rozpraw i przygotowanie ich w określonym terminie do publikacji po zatwierdzeniu przez recenzentów.

Zespoły badawcze stanowią jednak integralną część całego grona wykonawców projektu, współtworzących zamierzoną syntezę komparatystyczną. Musimy brać pod uwagę, że tak rozległe przedsięwzięcie (angażujące około 200 uczonych) łączy się z niebezpieczeństwem dyspersji. Dlatego unormowany został sposób opracowania edytorskiego i językowego rozpraw. Określona została również struktura powstającej syntezy, która zakłada komplementarność i rozłączność poszczególnych tomów, a także ich analogiczność przedmiotową i koherencję metodologiczną.

Pozwalam sobie proponować wstępnie, by przedmiotem dyskusji były następujące zagadnienia:

  1. Jakie procedury hermeneutyczne uważam za adekwatne do badań nad historią kultury epok dawnych?
  2. Jak powinna być ukierunkowana hermeneutyka wartości politycznych, religijnych, artystycznych w badanych tekstach kultury dawnej?
  3. Jakie rozprawy (fragmenty rozpraw) z zakresu hermeneutyki będą najbardziej przydatne autorom naszych tomów?
  4. Pytanie dotyczy zarówno cenionych fragmentów dzieł z tego zakresu (które pozwolą stworzyć małą antologię), jak też bibliografii, którą powinniśmy udostępnić zainteresowanym autorom.
  5. Których teoretyków badań porównawczych i hermeneutyki powinniśmy zaprosić do dyskusji?
  6. Uwagi własne, wynikające z dotychczasowych doświadczeń pracy w zespołach

Np. czy proponowane unormowania zostały zaakceptowane, czy przedstawione konspekty odzwierciedlają świadomość metodologiczną i zrozumienie generalnych idei badawczych projektów.

Serdecznie proszę Państwa o udział w tej dyskusji. Może uda się ją nawiązać już przed wakacjami, a podjąć w szerszym zakresie we wrześniu.

Będę wdzięczna, jeśli zechcą Państwo wesprzeć Projekt swoją wiedzą, doświadczeniami naukowymi i organizacyjnymi. Wierzę, że bezprecedensowe doświadczenie wspólnoty badaczy skupionych wokół realizacji „Humanizmu…” będzie także udziałem projektu „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w Europie”.

Z wyrazami szacunku i serdeczności

Alina Nowicka-Jeżowa

Laboratorium „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej. Od XV do XVIII wieku” powołane zostało decyzją Dziekana i Rady Naukowej Wydziału „Artes Liberales” na okres pięciu lat, od 2013 do 2017 roku.
Projekt badawczy realizowany w Laboratorium
Prowadzone tu prace zostały ujęte w ramy projektu badawczego „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej. Hermeneutyka wartości”. Projekt zmierza do
- ukazania struktury aksjologicznej kultury polskiej, jej kreatywności i oryginalności,
- syntetycznego przedstawienia relacji kultury Rzeczypospolitej przedrozbiorowej z Europą,
- rekonstrukcji wielobocznej sieci powiązań europejskich, rozpoznania dróg i form obustronnej transmisji wartości literackich, estetycznych, politycznych i religijnych.
W realizacji zadania naukowego uczestniczą badacze epok dawnych ze środowiska Wydziału „Artes Liberales” i innych wydziałów Uniwersytetu Warszawskiego oraz z uniwersytetów: Wrocławskiego, Poznańskiego Adama Mickiewicza, Jagiellońskiego, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Marii Curie Skłodowskiej, Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Instytutu Badań Literackich PAN. W prace zaangażowani są także badacze zagraniczni. Przewidziana jest publikacja dwunastu tomów, stanowiących syntezę historycznokulturową.
Projekt „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej. Hermeneutyka wartości” sytuuje się na gruncie doświadczeń naukowych i organizacyjnych Projektu Badawczego Zamawianego „Humanizm. Idee, nurty, paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej” (2008-2011; usytuowanego w tej samej Jednostce, w  poprzednim laboratorium kierowanym przez A. Nowicką-Jeżową) i będzie tworzony w dużej mierze przez badaczy uczestniczących w studiach nad humanizmem, co potwierdza wartość i owocność pracy w skonsolidowanym trwale zespole międzyuczelnianym. Projekt „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej…” odwołuje się do dotychczasowych badań, lecz ma odmienną tożsamość przedmiotową i metodologiczną. Celem „Humanizmu…” było rozpoznanie i przedstawienie w perspektywie diachronicznej tradycji humanistycznej w kulturze polskiej oraz wyodrębnienie cech konstytuujących tę tradycję w jej długim trwaniu od XV do XX wieku. Celem kolejnego projektu jest wykazanie, że multilateralny dialog kulturowy miał charakter komunikacji obustronnej, która nie tylko wzbogacała naszą kulturę, ale też oddziaływała na kulturę europejską.
Przewidujemy, że powstająca w Laboratorium synteza przedstawi nowy model historyczno-kulturowy, oparty na podstawie aksjologicznej, ukaże obszary zaniedbane badawczo i nieznane źródła piśmienne, będzie inspiracją do dalszych studiów. Można też się spodziewać, że ożywi dyskusję metodologiczną na terenie komparatystyki oraz pobudzi dyskusję nad dziedzictwem narodowym.
Założenia metodologiczne projektu

  • Badane teksty będą traktowane jako zapisy aktów hermeneutycznych, ukierunkowanych na rozumienie wartości, które kształtowały kulturę polską, a zarazem włączały się w europejską dyskusję o wartościach politycznych, religijnych i estetycznych.
  • Proponowana metoda badań porównawczych wyzyskuje tradycyjne procedury, lecz zmierza do zastąpienia modelu bilateralnego, zorientowanego na związki genetyczne i receptywne, modelem multilateralnym, obejmującym kompleksowo relacje kulturowe.

Priorytety edukacyjno-społeczne projektu

  • Wzbogacenie współczesnego dyskursu naukowego pogłębioną refleksją nad wartościami, które w dobie Pierwszej Rzeczpospolitej regulowały życie indywidualne i społeczne oraz motywowały aktywność jednostkową i zbiorową.
  • Przekazanie szerszym odbiorcom wiedzy na temat tradycji kulturowej, konstytuujących ją wartości oraz kreatywnej obecności Rzeczypospolitej w Europie.

Organizacja projektu
Projekt będzie realizowany przez specjalistów (badaczy literatury i historyków różnych dziedzin) w podzespołach usytuowanych na siedmiu uniwersytetach polskich. Łączy koncepcję całościową wnioskodawcy z koncepcjami autorskimi poszczególnych tomów. Wymaga intensywnej współpracy uczonych realizujących zadania badawcze, powiązane z sobą i warunkujące się nawzajem. Będzie to sprzyjać integracji i rozwojowi humanistyki polskiej.

Inne zadania Laboratorium
Obok prac objętych ramami projektu przewidujemy seminaria naukowe o tematyce staropolskiej z udziałem badaczy, doktorantów i zainteresowanych studentów Uniwersytetu Warszawskiego. Cenna byłaby współpraca z innymi jednostkami badawczymi „Artes Liberales”, podejmującymi studia nad kulturą epok dawnych, a także ze studenckim Staropolskim Kołem Naukowym.
Z badaniami rozwijanymi w Laboratorium będą związane zajęcia dydaktyczne z zakresu historii kultury i komparatystyki oraz kierowany do doktorantów i studentów UW kurs e-learningowy „Kultura Pierwszej Rzeczpospolitej w Europie”, zakwalifikowany do stałej realizacji w Centrum Otwartej i Multimedialnej Edukacji UW.

Udział w pracach Laboratorium zdeklarowali:
Prof. dr hab. Jerzy Axer, Dziekan Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego
Prof. dr hab. Jan Kieniewicz, Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego
Dr hab. Marcin Cieński, prof. Uniwersytetu Wrocławskiego
Dr hab. Justyna Dąbkowska-Kujko, prof. Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Prof. dr hab. Mirosława Hanusiewicz-Lavallee, Katolicki Uniwersytet Lubelski
Prof. dr hab. Bernadetta Kuczera-Chachulska, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Instytut Badań Literackich PAN
Dr hab. Katarzyna Meller, prof. Uniwersytetu Adama Mickiewicza
Prof. dr hab. Barbara Milewska-Waźbińska, Uniwersytet Warszawski
Prof. dr hab. Alina Nowicka-Jeżowa, Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego
(kierownik projektu)
Dr hab. Piotr Urbański, prof. Uniwersytetu Adama Mickiewicza
Prof. dr hab. Wacław Walecki, Uniwersytet Jagielloński
Prof. dr hab. Piotr Wilczek, Wydział Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego
Dr hab. Justyna Dąbkowska-Kujko, prof. Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Dr hab. Tomasz Chachulski, prof. Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Instytutu Badań Literackich PAN
Dr hab. Dariusz Chemperek, prof. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej
Dr Hieronim Grala, Uniwersytet Warszawski
Dr Tomasz Gronowski, OSB, Uniwersytet Jagielloński
Dr Aleksandra Jakóbczyk-Gola, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku (Sekretarz projektu)
Dr Wiesław Pawlak, Katolicki Uniwersytet Lubelski
Mgr Anna Albingier, doktorantka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Dr Michał Choptiany, Uniwersytet Jagielloński
Mgr Dorota Dremierre, doktorantka Wydziału „Artes Liberales”
Mgr Marzena Golan, doktorantka Katolickiego Uniwersytet Lubelski
Mgr Tomasz Lawenda, doktorant Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej

                        Zapraszamy do współpracy Kolegów zainteresowanych naszymi badaniami.

Wykaz tomów realizowanych w ramach projektu Kultura I Rzeczpospolitej w dialogu z Europą. Hermeneutyka wartości

Tom I. Rzeczpospolita wobec kultur europejskich (M. Hanusiewicz-Lavallee, Katolicki Uniwersytet Lubelski)
- Rzeczpospolita wobec kultur romańskich
- Rzeczpospolita wobec kultur romańskich
- Rzeczpospolita wobec kultury węgierskiej i kultur słowiańskich

Tom II. Literatura polska 1500-1820 w dialogu z Europą. Estetyka – prądy i style – poetyka – konteksty artystyczne (M. Cieński, Uniwersytet Wrocławski)

Tom III. Dyskurs polityczny Rzeczypospolitej w dialogu z tradycją europejską. Struktury aksjologiczne – praktyka komunikacyjna – granice cywilizacyjne (J. Axer i A. Grześkowiak-Krwawicz we współpracy z J. Kieniewiczem, Uniwersytet Warszawski)

Tom IV. Dziedzictwo chrześcijaństwa średniowiecznego wobec wyzwań XV-XVI wieku. W kręgu duchowości benedyktyńskiej (P. Urbański, Uniwersytet Adama Mickiewicza, we współpr. z M. Gronowskim, UJ )

Tom V. Dziedzictwo chrześcijaństwa średniowiecznego wobec wyzwań XV-XVI wieku. Franciszkanie, dominikanie i paulini między teologią a duszpasterstwem ludowym (W. Walecki, Uniwersytet Jagielloński)

Tom VI. Formowanie kultury katolickiej w dobie potrydenckiej (J. Dąbkowska-Kujko, Katolicki Uniwersytet Lubelski)

Tom VII. Drogi duchowe XVII wieku (A. Nowicka-Jeżowa, Uniwersytet Warszawski)

Tom VIII. Luteranizm w Polsce i luteranizm polski. Dialog z ewangelicyzmem augsburskim (K. Meller, Uniwersytet Adama Mickiewicza,  we współpracy z J.T. Maciuszką, CHAT)

Tom IX. Ewangelicyzm reformowany. Dialog z Europą i wybory aksjologiczne w świetle literatury i piśmiennictwa XVI-XVII wieku (D. Chemperek, UMCS)

Tom X. Antytrynitaryzm w Pierwszej Rzeczypospolitej w kontekście europejskim. Źródła –rozwój – oddziaływanie (P. Wilczek we współpracy z M. Choptianym, Uniwersytet Warszawski)

Tom XI: Między Wschodem i Zachodem. Prawosławie i unia (A. Naumow, Uniwersytet Jagielloński we współpracy z W. Pawlakiem, Katolicki Uniwersytet Lubelski)

Tom XII. Wiek XVIII między tradycją a oświeceniową współczesnością. Katolicyzm, judaizm, wspólnoty karaimska i muzułmańska, libertynizm (T. Chachulski i B. Kuczera-Chachulska, Instytut Badań Literackich PAN – UKSW, we współpracy z J. Snopkiem Instytut Badań Literackich)